Armia bawarska 1792-1815 (cz. 1)

  • PDF
  • Drukuj
  • Email

Bawarska piechota liniowa (1809 r.): strzelec pułku von Preysing, oficer pułku Leibregiment, szeregowy pułku Leibregiment (mal. Richard Knötel). Ilustracja przedstawia piechotę bawarską w 1809 roku. Żołnierze noszą już tornistry, a nie skórzane torby, jak to miało miejsce podczas wcześniejszych kampanii.

 

Wstęp

Jednym z największych i najpotężniejszych państw wchodzących w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego była Bawaria. Elektorat składał się z Bawarii, Palatynatu Nadreńskiego, Górnego Palatynatu, Księstwa Dwóch Mostów, Księstw Bergu i Julich1. Ten rozległy kraj o dużym potencjale gospodarczym był stałym celem zakusów Austrii i Prus. Nie miał on jednak zbyt wielkiego potencjału politycznego z uwagi na bardzo rozproszone terytorium, potężnych sąsiadów i słabą armię.

Bawaria została zaangażowana w wojnę o sukcesję austriacką (1741-1748), wojnę siedmioletnią (1756-1763) oraz w wojnę o sukcesje bawarską (1778-1779). W wyniku działań wojennych toczących się w dużej części na jej terytorium, podupadła ona gospodarczo (podobnie jak Saksonia).

Do roku 1790 armia bawarska nie cieszyła się szczególną renomą. Nie była zbyt liczna, w działaniach wojennych występowała jedynie epizodycznie. Kolejni elektorzy, Maksymilian Józef (1745-1777) i Karol Teodor (1777-1799), bardziej niż o siły wojskowe dbali o rozwój kulturalny i gospodarczy swojego państwa.

Sytuacja uległa zmianie, gdy w 1785 roku do Bawarii przybył Amerykanin Benjamin Thompson, późniejszy Graf von Rumford. Ten utalentowany wynalazca gruntownie zreformował armię bawarską, w krótkim czasie czyniąc z niej jedną z najlepszych pośród państw niemieckich.

 

Bawarska piechota liniowa (1809 r.): dobosz kompanii grenadierów 10 pułku (mal. Richard Knötel)

 

Od tej pory do końca kampanii 1814 roku Bawaria odegrała istotną rolę w działaniach wojennych. Dzięki swojemu wysokiemu potencjałowi militarnemu, jak i reformom Thompsona przeistoczyła się z pionka w grze pomiędzy Prusami a Austrią w poważną figurę na arenie polityki międzynarodowej.

Praca jest nietypowo podzielona. Część pierwsza obejmuje opis udziału wojsk bawarskich w walkach w latach 1792-1809, opis organizacji i umundurowania obejmuje zaś okres 1792-1799.

Tak dziwaczny układ spowodowany jest względami technicznymi, w przeciwieństwie bowiem do armii saskiej, w armii bawarskiej nie nastąpiła w latach 1799-1815 jakaś istotna zmiana w umundurowaniu. Pozwoliłem więc sobie przy opisywaniu udziału Bawarczyków w kampaniach na pewne wyprzedzenie faktów. Mam nadzieję, że nie będzie to dla nikogo utrudnieniem.

W tym miejscu chciałbym podziękować moim kolegom: Marcinowi Kaźmierczakowi, Marcinowi Gawędzie i Hubertowi Kłakowi za nieocenioną pomoc przy pisaniu tej pracy. Bez ich wsparcia i wyjaśnień artykuł ten zawierałby prawdopodobnie błędy i niejasności, które zostały przez moich kolegów wychwycone i usunięte.

Całe opracowanie dedykuję zaś Martynie Kucharskiej – osobie, bez której nie napisałbym żadnego artykułu. Chęć zadedykowania jej chociaż jednej z moich prac była bowiem głównym przyczynkiem powstania zarówno tego opracowania, jak i wcześniejszego, dotyczącego armii saskiej.


Droga do sojuszu z Francją (1792-1805)

Zarówno w wojnie o sukcesję austriacką, jak i w wojnie siedmioletniej Bawaria była tradycyjnym sojusznikiem Francji. Kraj ten miał jednak ten kłopot, że formalnie należał do Związku Niemieckiego i pozostawał niejako w stosunku wasalnym do Austrii. W razie nieuchronnego konfliktu musiano by wybrać pomiędzy działaniem w imię własnych interesów a spełnieniem zobowiązań wobec cesarstwa.

20 IV 1792 roku Francja wypowiedziała wojnę Austrii. Bawaria jako członek Rzeszy Niemieckiej zobowiązana została do wystawienia kontyngentu wojsk pomocniczych. Bawarczycy nie brali jednak czynnego udziału w walkach. Już w październiku 1792 roku ogłosili oni swoją neutralność2. W ciągu 1792 roku ich aktywność ograniczała się do patrolowania granicy bawarsko-francuskiej3.

 

Wymarsz z Ingolstadt 5 Regimentu von Preysing, 4 czerwca 1793 r. (mal. Anton Hoffman)

 

W 1793 roku Bawarczycy ponownie jednak wystąpili u boku wojsk cesarskich. Dwa pułki fizylierów i dwa bataliony strzelców z 8 działami znajdowały się u boku Armii Górnego Renu. Do tego dochodził pułk kawalerii utworzony z trzech pułków szwoleżerów oraz pułk piechoty i 60 kawalerzystów działających w Armii Dolnego Renu4.

Bawarczycy brali udział w oblężeniu Meinz (maj) oraz w walkach o wyparcie Francuzów za linię Renu (lipiec). W październiku uczestniczyli zaś w szturmie na linię Weissenburga, rozciągającą się na zachód od Renu i na północ od Strasburga. Ostatecznie wojska prusko-austriackie zajęły ją, spychając Francuzów na zachód. Dowództwo sprzymierzonych postanowiło rozkwaterować w tej okolicy swoje wojska na zimę, tworząc tym samym własną linię obrony.

Francuzi jednak nie czekali z kontrofensywą do wiosny. W dniach 18-22 XII trwały ataki na wojska koalicji. Siły republikańskie przełamały się pod Froschweier – gdzie znajdowały się pozycje bawarskie. Sprzymierzeni musieli wycofać się na północ od Mannheim. Bawaria utraciła tym samym Palatynat.

W 1794 roku doszło do ponownego przejęcia inicjatywy przez koalicję antyfrancuską. 23 V Prusacy odnieśli zwycięstwo pod Keiserslautern. Dzięki temu sprzymierzeni przeprawili się na drugą stronę Renu pod Mannheim. W ślad za Prusakami podążały wojska bawarskie. Nie brały one jednak czynnego udziału w walkach.

13 VII Bawarczycy otrzymali posiłki. Szwoleżerowie i strzelcy zostają przyłączeni do brygady gen. Blüchera. Biorą udział w walkach pod Freidelsheim (28 VIII), Battenberg (5 IX), Hezheim (13 IX), Mannheim (16 X) i Zeil (17 X).

19 X Prusy podpisały pokój z Francją. Austriacy zmuszeni zostali do wycofania się na wschód od Renu. 20 X wojska bawarskie wkroczyły jako załoga twierdzy do Meinz, poza kawalerią działającą w okolicach miasta.

Wojna między Bawarią a Francją trwała aż do 1796 roku, kiedy to oddziały francuskie pod wodzą generałów Jourdana i Moreau wkroczyły na teren Bawarii. Ówczesny elektor Karol Teodor podpisał 5 IX 1796 roku rozejm5.

 

Bawarska piechota lekka (1812 r.): szeregowiec 3 batalionu piechoty lekkiej „von Bernclau” (mal. Richard Knötel). Ilustracja przedstawia piechotę lekką z kampanii rosyjskiej 1812 roku. Niektórzy sugerują, że w 1806 roku wprowadzono ciemnozielony kolor kurtek w miejsce jaśniejszej barwy.

 

17 lipca 1797 roku podpisano pokój w Campo Formio. Zwycięstwa gen. Bonapartego we Włoszech oraz generałów Jourdana i Moreau w Niemczech musiały zakończyć się dla Austrii niekorzystnym traktatem. Na jego mocy utworzona przez Bonapartego Republika Cisalpińska uzyskiwała terytoria weneckie aż po rzekę Adygę, Francja otrzymywała Wyspy Jońskie oraz prawo do zajęcia Albanii. Republice odstąpione zostały także drobne posiadłości austriackie nad lewym brzegiem Renu, Austria zaś zdobywała całe pozostałe terytorium Wenecji, Salzburg i co w tym momencie najważniejsze – kawał Bawarii aż po rzekę Inn6.

W zamian za utratę części swojego terytorium Bawaria, podobnie jak i inne „poszkodowane” księstwa niemieckie, miała otrzymać rekompensatę. Zdecydowano się na zwołanie kongresu do Rastadt, mającego ustalić zasady wyegzekwowania postanowień z Campo Formio oraz ustalenia formy odszkodowania dla państw niemieckich w zamian za straty terytorialne.

Nie wszystko poszło jednak zgodnie z planem. Po wyjeździe Napoleona do Egiptu, sprzymierzeni uznali, że nadszedł najwyższy czas na odwet. 28 kwietnia 1799 roku kongres został gwałtownie przerwany, gdy huzarzy austriaccy zabili dwóch, a ranili jednego z posłów francuskich.

Wybuchła wojna, która zakończyła się dopiero po zwycięstwie generała Moreau pod Hohenlinden (3 XII 1800). Działania wojenne toczyły się w dużej części na terytorium Bawarii (samo miasto Hohenlinden leży w Bawarii). Bawarczycy, mimo niechęci do wojny ze swoim tradycyjnym sojusznikiem, wystawili kontyngent 10 000 żołnierzy (888 koni, 32 działa) i brali udział w bitwie pod Hohenlinden. Znajdowali się w lewoskrzydłowej grupie gen. Kolowrata, która została zaatakowana i rozbita przez oddziały gen. Richepance’a i Daecana. W końcowej fazie bitwy Bawarczycy stali się strażą tylną rozbitych wojsk cesarskich, osłaniając ich odwrót. Około 1500 ludzi zostało na polu bitwy, wśród piechoty straty wyniosły 18,4% stanu osobowego, w kawalerii 7,8%. Utracono też 94% dział7.

Wkrótce doszło do podpisania pokoju w Luneville (9 II 1801). Ważniejsze jednak od jego postanowień było osłabienie pozycji Austrii w Niemczech. Zyskały na znaczeniu państwa takie jak Bawaria, Saksonia, Wirtembergia oraz oczywiście Francja.

Zwołany do Ratyzbony sejm Rzeszy, mający zająć się egzekucją postanowień z Luneville, przeprowadził sekularyzację dóbr kościelnych oraz mediatyzację, czyli wcielenie mniejszych państewek niemieckich do terytoriów państw większych. Dzięki temu Bawaria, która w wyniku postanowień pokojowych utraciła 255 mil kwadratowych terytorium wraz z 730 000 mieszkańców, otrzymała 290 mil kwadratowych i 880 000 nowych obywateli8.

 

Kawaleria bawarska (1792 r.): kawalerzyści z pułku kirasjerów Minucci, pułku szwoleżerów Fugger i pułku dragonów Taxis (mal. Richard Knötel)

 

Od tej pory dla Bawarii, podobnie jak i dla innych państw Rzeszy, jasne stało się, że nie należy dłużej udzielać poparcia przegranej sprawie. Austria, upokorzona klęskami, przestała być wartościowym sojusznikiem. Francja wyrastała za to na prawdziwą potęgę europejską. Książęta niemieccy z jednej strony sprzyjali Napoleonowi w obawie przed nim, z drugiej z chęci uniezależnienia się i uzyskania terytoriów kosztem cesarstwa.

Napoleon zaś chciał pozyskać jak najwięcej sojuszników wśród państw niemieckich, aby utworzyć „strefę buforową” przed ewentualnym atakiem Austrii. W tych warunkach podpisanie sojuszu z Bawarią było tylko kwestią czasu.

25 kwietnia 1805 roku w Bogenhausen zawarto układ zaczepno-obronny między Francją a Bawarią. Na jego mocy elektor Maksymilian Józef zobowiązał się do wystawienia w razie wojny kontyngentu składającego się z 18 tysięcy piechurów i 2 tysięcy kawalerzystów9.


Wojna z Austrią i Rosją – kampania 1805 roku

10 września 1805 roku gen. Mack wraz ze swoją 58-tysięczną armią wkroczył na terytorium Bawarii, rozpoczynając tym samym kampanię 1805 roku. Napoleon musiał „ściągać” swoje oddziały aż z obozów nad kanałem La Manche. W Bawarii zmobilizowanych zostało około 20 000 ludzi. Całość sił skoncentrowano w Würzburgu. 2 X z Bawarczykami połączyły się korpusy marszałka Bernadotte’a i generała Marmonta. Początkowo plan Napoleona zakładał stworzenie osobnego, rezerwowego korpusu bawarskiego pod dowództwem gen. Deroya10. Ostatecznie przez cały czas kampanii byli oni dowodzeni przez gen. Wrede.

Kiedy gen. Mack ulokował swoje oddziały na wschód od Ulm, Bawarczycy wraz z I i III korpusem posłani zostali na linię rzeki Izary w celu odcięcia Macka od spieszącego mu z pomocą Kutuzowa. 6 X siły francusko-bawarskie znajdowały się w Wissenburgu. Plan udał się w zupełności, odizolowani Austriacy kapitulowali bez walki 20 X. Bawarczycy znaleźli się teraz naprzeciwko wycofującej się z południa armii arcyksięcia Jana11.

 

Dragoni (1804 r.): 2 pułk dragonów (mal. Richard Knötel). Ilustracja podpisana została jako przedstawiająca jednostkę w roku 1804. Według niektórych autorów, wówczas regiment miał już szkarłatną barwę pułkową oraz takiż kolor kołnierzy. Nadto trzeba zauważyć, że autorzy wielu opracowań dość zgodnie twierdzą, że w 1804 roku żołnierze mieli białe kołnierze, a nie czarne jak na obrazie.

 

Ścigając wojska cesarskie, w obliczu nieuchronnej konfrontacji z połączonymi siłami sprzymierzonych pod wodzą Kutuzowa, zostali wraz z korpusem marsz. Bernadotte’a przesunięci na północ, do miasta Iglau. Ich zadaniem była ochrona północnej flanki i tyłów armii napoleońskiej. W Pradze skoncentrował się bowiem korpus arcyksięcia Ferdynanda, nie było poza tym do końca wiadome jak zachowają się Prusy. Napoleon, coraz bardziej przekonany o zbliżającej się bitwie z przeważającymi siłami wroga, nakazał ściągnięcie oddziałów Bernadotte’a. Ten pozostawił w Ingolstadt całość sił bawarskich pod wodzą gen. Wredego, a sam ruszył w kierunku Austerlitz12.

2 XII Bonaparte rozniósł siły sprzymierzonych w bitwie pod Austerlitz. Rozpoczęto rokowania w Żarowicach, zakończone pokojem w Preszburgu (26 XII). Na mocy jego postanowień Maksymilian Józef uzyskiwał tytuł króla, Bawaria zyskiwała Tyrol, Vorarlberg i Trentino, straciła natomiast Würzburg13. Cesarz Franciszek II tracił tytuł cesarza rzymskiego narodu niemieckiego i stawał się cesarzem Austrii – Franciszkiem I.

Dodatkowo traktatem z 12 VIII 1806 roku Bawaria powiększa się o dotychczas wolne miasta Augsburg i Norymberga, traci natomiast księstwa Jülich i Berg.


Wojna z Prusami i Rosją – kampania 1806-1807 roku14

8 października wybuchła wojna Francji z Prusami. W tym czasie Bawaria była już sprawdzonym sojusznikiem Francji, od razu więc jej wojska wystąpiły po stronie cesarstwa (w przeciwieństwie np. do Saksonii). Siły Napoleona ruszyły w trzech kolumnach. Lewą (zachodnią) kolumnę tworzyły korpusy V i VII; środkową I, III korpus, lekka kawaleria, kawaleria rezerwowa oraz gwardia; prawą (wschodnią) korpusy IV i VI oraz właśnie Bawarczycy (w liczbie około 10 000 – 3 dywizje piechoty, 12 pułków piechoty, 6 batalionów piechoty lekkiej, 4 regimenty szwoleżerów, 2 regimenty dragonów, 6 baterii dział 6-funtowych, 2 baterie dział 12-funtowych, bateria artylerii konnej)15.

Kolumna prowadzona przez marszałka Neya maszerowała z okolic Bayreuth na miasta Münchberg i Hof16. Siły cesarskie poruszały się w tzw. la bataillon carre, czyli ugrupowaniu pozwalającym na bardzo szybką koncentrację sił na wybranym kierunku. Ostatecznie wróg został wykryty w okolicach Jeny. Ponieważ Bawarczycy maszerowali na końcu prawej kolumny, a bitwa miała rozpocząć się w okolicach awangardy kolumny lewej, logicznym stał się fakt, że będą wprowadzeni do walki najpóźniej.

Rzeczywiście, w dniu 14 października doszło do bitew pod Jeną i Auerstädt, w których wojska bawarskie udziału nie wzięły. Armia prusko-saska została rozgromiona. Rozpoczął się słynny pościg za rozbitkami armii pruskiej.

Z Bawarczyków sformowano IX korpus Wielkiej Armii pod dowództwem Hieronima Bonaparte. Zaraz po zwycięstwie został on wysłany do Drezna, do którego dotarł 25 X.

Pod koniec października korpus Hieronima został przywołany do marszu w kierunku Frankfurtu nad Odrą, gdzie połączyć się miał z korpusami III i VII. Zadaniem tych sił było osłonięcie sił francuskich przed spodziewaną inwazją Rosjan17.

 

Zdobycie Brzegu, 17 stycznia 1807 (mal. Wilhelm von Kobell)

 

Na początku listopada IX korpus wkroczył na teren Górnego Śląska. W XI wojska Hieronima Bonaparte obległy pruską twierdzę Głogów. Po niemal miesięcznym oblężeniu miasto zostało zdobyte (3 XII). Odnotowano bardzo duże straty materialne. Natychmiast po zajęciu fortecy z rozkazu cesarza rozebrano umocnienia18.

Trzy dni później (6 XII) awangarda Hieronima dotarła pod Wrocław. Miasto było potężnie umocnione: „[Bresslau] było zawsze jedną z najważniejszych fortec prowincji, a dzięki wysiłkom Fryderyka II zyskał jeszcze na sile. Ulice i rynki miasta kryły się za trzema potężnymi murami, z których główny budził respekt już z daleka. Długie i głębokie fosy wypełniały Oława i Odra. Wokół nie było żadnych wzgórz, które panowałyby nad miastem; jedynie rozciągnięte przedmieścia mogłyby dać oblegającym jakąś przewagę”19.

We Wrocławiu stacjonował oddział dowodzony przez gen. Thile, składający się z 5500 żołnierzy, z których prawie 2000 stanowili Polacy20. Jeszcze przed nadejściem Bawarczyków Prusacy spalili całe przedmieścia, a także mosty odrzańskie. Na skutek ognia artylerii pruskiej spłonęło około 1300 domów21.

Bombardowanie miasta rozpoczęło się 10 XII 1806 roku i trwało aż do 2 I 1807 roku. Oto jak opisywał je jeden ze świadków: „Wielu poczciwych [mieszkańców] szukało schronienia pod ziemią. Ludzie zaczęli chować się do piwnic. Przenieśliśmy się do małego lokalu w pałacu Hatzfeldów – siedzibie władz. […] Pociski grzmiały i bzyczały nad naszymi głowami; panowała nieustanna wrzawa; huk, detonacje i łoskot. Bardzo szybko do tego przywykłem, a inni chyba również. Ostrzał z obydwu stron był czasem tak silny, że wydawało mi się, iż tracę słuch, ściany i podłoga stękały w proteście”22.

Najsilniejsze bombardowanie miało miejsce 10 XII – trafiono wtedy wieżę zegarową. Na noc z 22 na 23 XII Hieronim zaplanował szturm na miasto od strony południowo-wschodniej. Nie doszedł on jednak do skutku.

Kiedy odsiecz dla twierdzy nie nadchodziła, nastroje w mieście stawały się coraz gorsze i gen. Thile zdecydował się na podpisanie kapitulacji. Doszło do niej 5 I. Przejście fortecy w ręce francuskie miało nastąpić dopiero 7 I. W tym czasie wojska pruskie dopuściły się rabunku miasta23.

7 I do Wrocławia wkroczyły oddziały sprzymierzonych (w większości Bawarczyków). W mieście zginęło około 200 osób, wewnątrz murów naliczono się 150 spalonych domów24.

Po zdobyciu miasto stało się swego rodzaju bazą wypadową dla korpusu Hieronima, choć on sam miał swoją kwaterę w Ząbkowicach Śląskich. Bawarczycy uderzyli na Brzeg, który kapitulował 16 stycznia. Potem przyszła kolej na oblężenie Koźla, które kapitulowało już po zakończeniu działań wojennych. Następnie Kłodzko (kapitulacja 24 stycznia) i na końcu Nysa (kapitulacja 1 czerwca)25.

 

Oblężenie Koźla, 15 marca 1807 (mal. Wilhelm von Kobell)

 

W maju 1807 roku doszło do demonstracji pruskiej na Wrocław. Rozeszła się bowiem pogłoska o odejściu na północ garnizonu francuskiego. Major von Losthin zebrał pod swoją komendą osiem kompanii strzelców i trzy szwadrony kawalerii (dragoni, huzarzy i ułani) oraz 4 działa. Większość wojska stanowił garnizon twierdzy Srebrna Góra26.

Hieronim dla odparcia zagrożenia wysłał siły pod dowództwem gen. Lefebvre-Desnouettesa składające się z siedmiu kompanii piechoty bawarskiej, batalionu piechoty saskiej oraz szwadronu szwoleżerów bawarskich27.

Do starcia doszło pod miejscowością Kąty Wrocławskie. Prusacy zajęli Kąty, lecz wkrótce zostali z nich wyparci przez piechotę bawarsko-saską. Od klęski uratowała ich zdecydowana postawa jednej z kompanii piechoty. Twardy opór Prusaków doprowadził do tego, że niemieccy sprzymierzeńcy Napoleona poddawali się, nie chcąc walczyć ze swoimi pobratymcami. Ostatecznie major von Losthin odniósł jedyne dla Prus poważniejsze zwycięstwo w 1807 roku28.

Klęskę powetowali polscy ułani – weterani wojen legionowych, którzy jak na zawołanie znaleźli się na miejscu. Rozbili oni w pięknym stylu wojska pruskie, odbijając 2 utracone przez Bawarczyków armaty.

Tymczasem niezależnie od głównych sił działał pułk szwoleżerów bawarskich (około 400 ludzi). Dzielił on losy dywizji lekkiej kawalerii dowodzonej przez słynnego gen. Lasalle’a29. Pułk brał udział w bitwie pod Lidzbarkiem Warmińskim (10 VI 1807). Wraz z pozostałymi pułkami korpusu marsz. Soulta nieskutecznie atakował okopanych pod miastem Rosjan30.


Wojna z Austrią – kampania 1809 roku

Po pokoju w Tylży w Europie Środkowej na prawie dwa lata zapanował względny spokój. Jednak zaangażowanie Napoleona w walki na Półwyspie Iberyjskim oraz osłabienie jego sił na wschodzie skłoniło Austrię do rozpoczęcia przygotowań do wojny.

Bonaparte, będąc świadomym zagrożenia, chciał pozyskać jak najwięcej sojuszników. Zależało mu zwłaszcza na państwach niemieckich, gdyż wielce prawdopodobne było, że nadchodząca kampania rozegra się właśnie na terenie południowych Niemiec.

 

Dragoni (1807 r.): 1 pułk dragonów (mal. Richard Knötel). Pomiędzy różnymi opracowaniami istnieją znaczne rozbieżności co do kolorystyki tego oddziału. O ile od roku 1807 nie budzi wątpliwości zarówno kolor pułkowy, jak i kołnierzy, o tyle poważne wątpliwości dotyczą wcześniejszego okresu. Być może stąd dość „bezpieczny” wybór autora ilustracji.

 

Według cesarza siły jego niemieckich sojuszników miały wynosić około 100 000 ludzi. Każdy z władców otrzymał polecenie koncentracji wojsk w określonym miejscu. Bawarczykom zostało wyznaczone Monachium31.

W pierwszych dniach marca Napoleon uściślił swoje wymagania. Wedle jego planów Bawaria miała wystawić kontyngent 40 000 żołnierzy. Jej jednostki powinny być rozmieszczone w Monachium, Landshucie i Straubingu na linii rzeki Izary. Ich zadanie stanowiła osłona koncentracji wojsk francuskich na zachód od Izary32.

Dowodzenie nad całością sił (trzy dywizje piechoty (Wrede, Deroy, ks. Ludwik), trzy brygady kawalerii i artyleria) objął marsz. Lefebvre, tworząc tym samym VI korpus Wielkiej Armii.

9 IV głównodowodzący armii austriackiej, arcyksiążę Karol wysłał do króla bawarskiego Maksymiliana Józefa notę zawierającą jasną sugestię o rozpoczęciu działań wojennych. Król zareagował opuszczając stolicę33.

10 IV wojska austriackie przekroczyły rzekę Inn. Od Izary, a więc naturalnej bariery rozdzielającej obie armie, dzieliło je około 60 kilometrów. Jednak obciążone ogromnym taborem wojska cesarskie dotarły na miejsce dopiero 15 kwietnia34.

Wojska bawarskie były rozmieszczone w następujący sposób: dywizja Wredego wysunięta najbardziej na północ w okolicach Straubing, Deroy w centrum w Landshucie, książę Ludwik w Monachium.

Jak dotąd obyło się bez starć – Lefebvre ograniczał się jedynie do wysyłania niewielkich patroli konnych. Arcyksiążę Karol zamierzał sforsować Izarę pod Landshut, dokładnie w miejscu gdzie od 15 kwietnia znajdowała się dywizja Deroya. Bitwa była nieuchronna. Austriacy postanowili obejść najpierw pozycje Bawarczyków poniżej i powyżej Landshutu, próbując tym samym okrążyć i kompletnie rozbić osamotnione jednostki sojuszników cesarza.

16 IV doszło do starcia. Bezpośrednio na miasto uderzył korpus Radetzkiego. Bawarczycy zajmowali pozycje na przedmieściach oraz na wzgórzu rozciągającym się poza miastem. Tuż przed bitwą dwukrotnie oferowano im zaprzestanie walki i wycofanie się, dwukrotnie jednak gen. Deroy odmówił35.

 

Szwoleżerowie (1811 r.): od lewej oficer pułku König, szwoleżer pułku König (mal. Richard Knötel). Zwracają uwagę ozdobne obszycia oficerskiego czapraka.

 

Bawarczycy wystawili z przodu pierwszą brygadę pod dowództwem generała von Vincenti, składającą się z czterech batalionów liniowych i batalionu piechoty lekkiej. Doszło do zaciętej walki. Austriakom udało się zdobyć przyczółek na Izarze. Przedmieścia, w których ukryci byli Bawarczycy, zostały doszczętnie spalone przez artylerię austriacką. O wyniku starcia zadecydowała jednak wiadomość o nadchodzeniu wojsk, które wcześniej przeprawiły się powyżej i poniżej Landshutu. Dreoy, zaskoczony tym manewrem, obawiając się odcięcia od reszty sił, zdecydował się na natychmiastowy odwrót36.

Do walk doszło jeszcze w okolicach miasteczka Altdorf, gdzie miał miejsce krwawy bój między osłaniającą odwrót kawalerią bawarską a nacierającą jazdą austriacką37. Zginęło około 100 żołnierzy, około 500 było rannych. Było to pierwsze starcie w kampanii 1809 roku.

W tym samym czasie wojska austriackie obległy strategicznie położoną twierdzę Passawa przy ujściu Innu do Dunaju. Znajdowała się ona pod kontrolą bawarską. Napoleonowi bardzo zależało na jej dobrym stanie. Niestety po bardzo krótkim oblężeniu forteca została przez Bawarczyków oddana w ręce Austriaków38.

Po porażce pod Landshut VII korpus wycofał się w kierunku Dunaju na Ingolstadt. Wojska bawarskie zajęły pozycje w lesie Durnbach, oddzielającym Izarę od Dunaju, na linii rzeczki Abens. Ich zadaniem było ubezpieczanie wojsk francuskich, które w tym czasie pospiesznie koncentrowały się między miastami Ingolstadt, Pfaffenhofen i Abensberg. 30-tysięcznemu korpusowi Lefebvre’a na pomoc szedł 12-tysięczny korpus wirtemberski gen. Vandamme’a39.

Kiedy na teatr działań przybył Napoleon, zarządził natychmiastową koncentrację sił wokół miasta Neustadt. Korpusowi Davouta, któremu groziło rozbicie pod Ratyzboną, rozkazał jak najszybszy wymarsz z miasta. Sprzymierzeni wiedząc, że arcyksiążę Karol zamierza zdobyć Ratyzbonę, postanowili uderzyć na jego lewą flankę i tyły. Gdy wojska austriackie będą znajdować się w okolicach miasta, marsz. Lannes miał uderzyć na miejscowość Rohr, Bawarczycy i Wirtemberczycy zaś na Arnhofen i Ofenstein40.

19 kwietnia Bawarczycy starli się, w okolicach miasta Arnhofen, z brygadą austriacką gen. Thierry, której zadaniem było osłanianie odwrotu III korpusu, maszerującego przez Taugn. W walce kawaleryjskiej starły się pułk bawarskich szwoleżerów i pułk dragonów z pułkiem austriackich dragonów landwehry. Wojska cesarskie zostały zmuszone do odwrotu41.

Ofensywa sprzymierzonych rozpoczęła się 20 kwietnia. Dywizje Deroya i ks. Ludwika, wspierane przez francuską dywizję gen. Demonta, miały atakować na linii Bachl – Rohr i oczyszczać ją z wojsk austriackich. Na prawo, wzdłuż drogi Bilburg – Rohr, nacierać miała dywizja gen. Wrede, której zadaniem było odcięcie odwrotu spychanym przez pozostałe siły bawarskie Austriakom.

 

Napoleon przemawia do żołnierzy bawarskich i wirtemberskich pod Abensbergiem, 20 kwietnia 1809 (mal. Jean-Baptiste Debret)

 

Tuż przed walką Napoleon skierował do swoich niemieckich sprzymierzeńców płomienne przemówienie, które o dziwo rozbudziło entuzjazm. Pierwsze do boju weszły dywizje gen. Deroya i ks. Ludwika. Zdołały one zdobyć miejscowość Offenstetten i zepchnąć zajmującą ją brygadę gen. Thierry w kierunku miejscowości Bachl, potem zaś w okolice Langquaid. W trakcie walki Bawarczycy odparli nagły atak kawalerii austriackiej42. W tym czasie druga dywizja bawarska wraz z wojskami wirtemberskimi zmusiła do odwrotu kolejną, wydzieloną ze składu wojsk austriackich, brygadę gen. Bianchi. Wkrótce jednak Austriacy zajęli bardzo dogodne pozycje i niemożliwym stało się wyparcie ich również stamtąd. Podobnie było w przypadku sił gen. Radetzkiego, które zaatakowane przez batalion piechoty liniowej bawarskiej i dwa bataliony lekkiej piechoty wirtemberskiej, również zmuszone zostały do wycofania się w kierunku Pfaffenhausen. Bawarczycy stracili w sumie około 1000 ludzi, Austriacy – 300043.

Bitwa została zakończona. Na następny dzień, 21 kwietnia Napoleon przygotował „niespodziankę”. Korpusy Lannesa i Vandamme’a wraz z dywizją bawarską gen. Wrede nacierać miały bezpośrednio na Landshut (korpusy austriackie wycofały się z Pfaffenhausen). Marsz. Massena miał ruchem flankowym uderzać od tyłu na to samo miasto. Davoutowi przysłano z pomocą siły marsz. Lefebvre’a (trzecia dywizja bawarska). Wraz z nimi powinien on natrzeć na pozycje austriackie pod Eckmühl. Pierwsza dywizja bawarska, choć oddana pod rozkazy marsz. Davouta, pozostała w miejscowości Rottenburg. Takie manewry skutkować miały kompletnym pogromem armii arcyksięcia Karola.

21 IV doszło do drugiej bitwy pod Landshut. Austriacy, początkowo zajmujący przedmieścia, zostali zmuszeni przez kawalerię bawarsko-francuską do wycofania się w głąb miasta. Do szturmu na miejscowość posłano wojska o mieszanym składzie. Znaleźli się tam Wirtemberczycy, Francuzi i Bawarczycy. Główne uderzenie wykonali francuscy grenadierzy na czele z gen. Mouton, zaraz za nimi podążyli Bawarczycy (3 regiment szwoleżerów i 7 pułk piechoty liniowej). Po ciężkich walkach miasto zostało zdobyte około godziny 13.0044.

W tym czasie marsz. Davout toczył samotną walkę z IV korpusem austriackim. Lefebvre ze swoimi jednostkami nie zdołał mu jeszcze przyjść z pomocą, posuwał się jednak wzdłuż rzeki Grosse Laaber. Podczas marszu doszło do walk o wioskę Schierling, która po kilku ponawianych przez Bawarczyków atakach dostała się w ich ręce45.

Francuzom udało się utrzymać inicjatywę w okolicach Eckmühl. Napoleon zorientował się w końcu w sytuacji i natychmiast zarządził zwrot na północ w celu wsparcia osamotnionego marsz. Davout. Czoło ugrupowania stanowiła jazda, w skład której wchodziło również sześć szwadronów kawalerii bawarskiej. Bonaparte utworzył też osobne ugrupowanie pod dowództwem marsz. Bessièresa, w skład którego wchodziła dywizja bawarska gen. Wrede, mającą ścigać uchodzące korpusy Hillera i arcyksięcia Ludwika46.

22 kwietnia doszło do drugiej rundy starcia pod Eckmühl. Bawarczycy gen. Deroya stali na prawej flance korpusu Davouta, później pełnili rolę łącznika między nim a resztą armii. Około południa do ugrupowania dołączyła druga dywizja bawarska ks. Ludwika, umieszczona jednak została w drugiej linii i bezpośrednio w walce udziału nie wzięła.

Bawarczycy brali udział w twardej walce o miasteczko Unterlaiching, zdobywając cmentarz. Następnie wraz z wojskami francuskimi zdobyli po zażartej walce lasek położony za miastem. W tym czasie kawaleria (pułki dragonów i szwoleżerów) dwukrotnie szarżowała na baterię austriackich 12-funtówek, zdobywając 5 armat. Drugi atak zakończył się jednym wielkim melee, w którym udział brały również jednostki francuskie i wirtemberskie. Ostatecznie Austriacy zmuszeni zostali do wycofania się. Wkrótce doszło do bitwy kawaleryjskiej pod Alteglofsheim, bawarska kawaleria nie brała jednak w niej bezpośredniego udziału, stojąc cały czas w rezerwie47.

 

Artyleria bawarska (1802 r.): dwaj kanonierzy artylerii konnej, oficer artylerii konnej, kanonier artylerii pieszej, oficer artylerii pieszej (mal. Richard Knötel). W 1808 roku wprowadzono zmiany – w miejsce pasa głównego pojawił się pas naramienny podtrzymujący tasak. Zrezygnowano także z pistoletów na rzecz karabinów. Wreszcie skórzane torby zastąpiono tornistrami, takimi jak w piechocie liniowej.

 

W czasie, gdy w okolicach Ratyzbony rozgrywał się pierwszy etap kampanii 1809 roku, w Tyrolu wybuchło antybawarskie powstanie48.

Jak nadmieniono, Tyrol został przyłączony do Bawarii po pokoju w Preszburgu w 1805 roku. Mieszkańcy, a zwłaszcza ich późniejszy przywódca Andreas Hofer z niechęcią odnosili się jednak do władzy Bawarczyków. Już w 1807 roku planowano powstanie. Hofer wyjechał w 1809 roku do Wiednia, gdzie otrzymał oficjalną obietnicę pomocy ze strony wojsk arcyksięcia Jana oraz osobiste błogosławieństwo Franciszka I dla wszczynanych przez niego działań.

Powstanie wybuchło 9 IV 1809 roku. W tym czasie na terenie Tyrolu znajdowały się jedynie niewielkie siły francusko-bawarskie (około 5000 ludzi49: pułk piechoty, 3 bataliony strzelców, pułk dragonów – dowodzone przez gen. von Kinkel50). Do pierwszego starcia doszło pod Sterling (11 IV), gdzie rebelianci pokonali wojska napoleońskie. W tym samym czasie do Tyrolu wkraczał już austriacki korpus posiłkowy gen. Chastelera, składający się z około 12 tys. żołnierzy, co razem z powstańcami dawało niebagatelną siłę około 32 tysięcy ludzi51.

Po pokonaniu sił bawarskich Hoferowi udało się zająć Innsbruck. Wobec takiego obrotu spraw Napoleon zdecydował się na wysłanie tam korpusu marsz. Lefebvre’a wraz z podległymi mu siłami – dywizjami bawarskimi Deroya i ks. Ludwika oraz dywizją gen. Demonta. Ponadto w Augsburgu jako rezerwa stacjonowała cesarska młoda gwardia. Zadaniem tych sił było odzyskanie Tyrolu i Monachium, a także uzyskanie połączenia z Armią Włoską księcia Eugeniusza. Na niemieckim teatrze działań pozostała jedynie dywizja gen. Wrede.

13 maja Lefebvre starł się z siłami austriacko-tyrolskimi pod Worgel. Po morderczej walce Austriacy i ich sprzymierzeńcy, tracąc ponad 3000 ludzi, zostali pokonani. Chasteller wycofał się na Węgry, Hofer zaś w niedostępne dla wojsk napoleońskich partie gór52.

Wkrótce potem Bawarczycy odzyskali Innsbruck. Kiedy sytuacja wydawała się być opanowana, korpus Lefebvre’a został odwołany na główny teatr działań. Jego wojska zostały wyznaczone na załogę twierdzy Linz w miejsce saskiego korpusu Bernadotte’a53.

Kiedy tylko ostatnie jednostki napoleońskie odmaszerowały, Hofer wzniecił powstanie na nowo. 25 i 29 maja doszło do bitew pod Iselberg, gdzie raz jeszcze siły Bawarczyków zostały pokonane. 30 maja Innsbruck ponownie wpadł w ręce powstańców.

 

Andreas Hofer, przywódca powstania w Tyrolu

 

29 maja przybył do Tyrolu austriacki namiestnik mający w imieniu cesarza Franciszka I zarządzać tą krainą. Przyniósł on obietnicę, że Austria nie podpisze pokoju, jeśli Tyrol nie wróci w skład jej terytorium. Hofer, uznając swoją misję za zakończoną, powrócił do domu.

Kiedy książę Eugeniusz i gen. Macdonald pokonali wojska arcyksięcia Jana, Napoleon oddelegował dywizję gen. Deroya do osłony tyłów swojej armii przed zagrożeniem od strony Tyrolu. Dywizja rozlokowana została w okolicach miast Kufstein i Rosenheim54. Po bitwie pod Wagram i pościgu za armią arcyksięcia Karola, Austriacy podpisali rozejm w Znojmie. Wbrew temu co obiecywali, jeszcze raz oddawali oni Tyrol w ręce Maksymiliana I Józefa. Dla ostatecznego opanowania tych terenów Napoleon ponownie wysłał do Tyrolu marsz. Lefebvre’a na czele 40 000 żołnierzy bawarskich i francuskich.

W dniach 13-14 sierpnia wojska napoleońskie zostały pokonane przez powstańców tyrolskich w trzeciej bitwie pod Iselberg. Innsbruck ponownie wpadł w ręce Hofera. 25 września inny oddział powstańczy, pod dowództwem Josefa Speckbachera, rozbił Francuzów i Bawarczyków w potyczce pod Lofer. Aż do października w Tyrolu panował względny spokój. 14 października podpisano pokój w Schönbrunn. Hofer na skutek postanowień pokojowych wycofał się w góry, podjął jednak działania na fałszywe wieści o rzekomych zwycięstwach austriackich i wznowieniu działań wojennych.

Tym razem nie miał on już większych szans w konfrontacji z oddziałami francusko-bawarskimi. 29 października następca bawarskiego tronu książę Ludwik po udanej ofensywie przeciwko Tyrolczykom wkroczył do Innsbrucku. 1 listopada doszło do czwartej, ostatniej bitwy pod Iselberg55, w której Hofer został ostatecznie pokonany. 2 stycznia Francuzi ujęli go, a 2 lutego stracili w Mantui. Tym samym powstanie zaczęło wygasać i powrócił na te tereny względny spokój.

Nieco odrębną kampanię toczyła dywizja gen. Wrede. Przyłączona przez Napoleona do sił marsz. Bessièresa, brała udział w pościgu za cofającymi się oddziałami arcyksięcia Ludwika i Hillera. Arcyksiążę Karol zakładał, że oddzielone dwa korpusy austriackie stawiać będą jak najdłuższy opór, aż do momentu, gdy on sam przeprawi się na południowy brzeg Dunaju.

24 kwietnia gen. Hiller i arcyksiążę Ludwik próbowali wykonać postawione przed nimi zadanie. Przeprowadzili oni zwrot zaczepny w okolicach Neumarktu. Licząc na swoją przewagę liczebną planowali znieść podążające za nimi siły sprzymierzonych56.

Austriacy zaatakowali z wielką energią, powoli spychając jednostki wroga, w tym dywizję bawarską, w bagna rzeczki Roth. Bawarczycy rzucili się do ataku, lecz wkrótce zostali odparci. Sytuację zmieniło dopiero przybycie na plac boju świeżej francuskiej dywizji. Osłoniła ona odwrót jednostek bawarskich i francuskich, zapobiegając w ten sposób klęsce. Austriacy, w obawie przed posiłkami sprzymierzonych, nie odważyli się nacierać dalej57.

 

Bitwa pod Essling, maj 1809 (mal. Fernand Cormon)

 

Dywizja gen. Wrede nie wzięła udziału w bitwie pod Aspern i Essling. W pierwszym dniu bitwy pod Wagram Bawarczycy również nie brali udziału. Na pole bitwy przybyli dopiero w nocy z 5 na 6 lipca58. Początkowo nie brali czynnego udziału w walkach, dopiero gdy Napoleon zdecydował się ustawić wielką baterię dla „zmiękczenia” austriackiego centrum, Bawarczycy weszli do akcji. Ustawiona bateria liczyła 112 luf, z czego 25 należało do dywizji gen. Wrede59.

Do ataku na centrum armii arcyksięcia Karola ruszyły dywizje Armii Włoskiej prowadzone przez gen. Macdonalda. Kiedy dowodzone przez niego siły zostały dosłownie zmasakrowane, Bonaparte rzucił do ataku kolejne oddziały – młodą gwardię i pozostającą dotychczas w rezerwie dywizję bawarską. Podczas ataku ranny został gen. Wrede60.

Tymczasem Austriacy rozpoczęli już odwrót. Z uwagi na wyczerpanie żołnierzy wojska sprzymierzonych nie kontynuowały pościgu. Bawarczycy ścierali się jeszcze z oddziałami osłonowymi Austriaków w potyczkach pod Staatz (9 VII), Tesswitz (10 VII), brali również udział w walkach koło Znojma (11 VII). Po podpisaniu rozejmu w Znojmie dywizja ta wraz z pozostałym jednostkami bawarskimi brała udział w tłumieniu powstania w Tyrolu. Podpisany 14 X pokój przynosił Austrii spore straty. Bawaria zatrzymała Tyrol, otrzymała też Salzburg i dolinę rzeki Inn.


Organizacja i umundurowanie armii bawarskiej w latach 1792-179961

W 1785 roku do Bawarii przybył amerykański lojalista Benjamin Thompson. Ten przedsiębiorczy człowiek zdobył sobie poparcie na dworze elektora bawarskiego i rozpoczął gruntowną reformę armii. Wprowadził nowe mundury, rozbudował jednostki piechoty lekkiej, zreformował i unowocześnił artylerię. W zasadzie nie byłoby błędem stwierdzić, że był on ojcem nowej armii bawarskiej. Za swoje zasługi został nobilitowany i w 1792 roku stał się Grafem von Rumford. Największą chyba jednak nagrodą było dla niego to, że wkrótce niedoceniana dotąd armia bawarska stała się jedną z najlepszych pośród państw niemieckich. Z jego dokonań skorzystała Wirtembergia, a także francuscy emigranci, kopiując wiele z jego pomysłów.

Piechota liniowa, piechota lekka i grenadierzy

W 1790 roku piechota podzielona była na 4 regimenty grenadierów, 14 regimentów fizylierskich i 2 regimenty lekkiej piechoty (feldjägers).

Pułki grenadierów utworzone zostały z kompanii grenadierskich regimentów liniowych. Każdy pułk miał dwa czterokompanijne bataliony. Kompanie w czasie pokoju liczyły 150 ludzi: 3 oficerów, 5 podoficerów, 3 doboszy, kwatermistrz, pionier, 11 kaprali i 126 szeregowych. W razie wojny do każdej kompanii przydzielano także 1 oficera, 1 pioniera, 4 kaprali i 12 szeregowych, osiągając tym samym liczbę 180 żołnierzy w kompanii.

Każdy pułk nosił nazwę swojego nominalnego właściciela, co jak wspomniałem już w pracy o armii saskiej wcale nie oznaczało rzeczywistego dowodzenia jednostką. Na potrzeby taktyczne piechotę organizowano w dwubatalionowe brygady.

 

Benjamin Thompson (Graf von Rumford), amerykańsko-brytyjski badacz i wynalazca, reformator armii bawarskiej

 

Sama taktyka działań w polu przypominała tę stosowaną przez wszystkie ówczesne armie (poza armią rewolucyjnej Francji). Graf von Rumford był jednak człowiekiem potrafiącym wysnuwać wnioski. Jako uczestnik wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych bardzo doceniał wartość jednostek lekkiej piechoty. Zadbał więc o ich utworzenie i utrzymanie na odpowiednim poziomie. Sporą nowością było umieszczenie w każdym batalionie lekkiej piechoty kompanii wyposażonej w sztucery. Można więc zaryzykować stwierdzenie, że Bawarczycy jako jedni z niewielu od początku doceniali wartość walki w szyku luźnym, tak potem rozwiniętym przez Napoleona i armię brytyjską.

Thompson zaprojektował także zupełnie nowe mundury dla całej armii. Charakteryzowały się one dużą wygodą i praktycznością, choć nie były zbyt popularne, gdyż uważano je za niemodne.

Występowały dwa rodzaje tzw. kurtek Rumforda (tak też nazwano kask i stworzone przez niego działo). Jedna, w wersji o skróconych połach, przeznaczona była dla żołnierzy. Drugą, z dłuższymi połami, nosili oficerowie. Krój był dość charakterystyczny – bardzo krótkie wyłogi sięgające od szyi do piersi, bardzo duże rozcięcie od piersi aż do pasa, ukazujące fałszywą kamizelkę, pięć otworów na guziki na wyłogach, kołnierz stojący. Mankiety proste, zaokrąglone, zapinane na dwa guziki. Dwa guziki z tyłu kurtki w okolicach kamizelki, dwie zapinane na trzy guziki kieszonki na połach. Fałszywa kamizelka w kolorze białym, dla piechoty lekkiej – zielonym.

Piechota liniowa nosiła kurtki w kolorze białym, piechota lekka w kolorze zielonym. Mankiety, wyłogi, poły i kołnierze w kolorze pułkowym. Piechota lekka wszystkie te elementy nosiła w kolorze czarnym.

Na głowie czarny kask Rumforda – zrobiony ze skóry, z daszkiem i małym rondem wokół całego hełmu. Na czubku umieszczone czarne (dla piechoty liniowej i piechoty lekkiej) lub białe (dla oficerów, grenadierów i kawalerzystów) włosie opadające w tył. Nad czołem miedziana blacha z emblematem królewskim. Bardzo praktyczne, chroniące zarówno przed słońcem, jak i deszczem, potrafiące wytrzymać cios zadany bronią białą, nie cieszyły się specjalną popularnością z uwagi na to, że wyglądały brzydko, zwłaszcza zamoczone w wodzie, np. podczas deszczu. Duża część oficerów nie przyjęła tego nakrycia głowy, preferując staromodny bicorn.

Piechota nosiła szare spodnie wszyte w czarne kamasze kroju węgierskiego. Na ramionach epolety z czarnej skóry, obramowane na zewnętrznych końcach miedzianą opaską, przytrzymywane miedzianym paseczkiem w okolicach kołnierza. Oficerowie nosili dłuższą wersję kurtek Rumforda, do tego szare bryczesy z wyszyciami, czarne buty i obowiązkowo krótkie, żółte rękawiczki.

 

Umundurowanie bawarskiej piechoty liniowej w 1806 roku (C. Lienhart & R. Humbert)

 

Nieco inaczej wyglądali oficerowie lekkiej piechoty. Nosili oni kurtki takie same jak żołnierze (wersja z krótkimi połami), ich mankiety i kołnierze obszyte były kolorem zielonym. Każdy żołnierz wyposażony został w płaszcz koloru popielatego. Miał on stojący kołnierz oraz epolety i oznaczenia rang wyszyte na zewnętrznej części płaszcza. Oficerowie nosili jednorzędowe, szare płaszcze z mankietami i kołnierzami w kolorach pułkowych. Oficerowie lekkiej piechoty – podobne płaszcze, lecz koloru zielonego, z kołnierzem i makietami czarnymi.

Dobosze nosili kurtki takie jak piechota, lecz wyłogi, mankiety, kołnierze, poły i naramienniki były w kolorze pułkowym, obramowane kraciastym wzorem – błękitno-białym. Muzykanci mieli bardzo podobne mundury, z tą jednak różnicą, że ich obszycia były w kolorach niebieskim i srebrnym.

Tamburmajorzy byli umundurowani bardzo podobnie do doboszy – obramowania wyłogów, mankietów, kołnierzy, połów i naramienników – błękitno-białe. Poza tym guziki obszyte sznurkami z włosia wielbłąda. Od X 1791 roku tamburmajorzy nosili też ozdobne bandoliery obszyte na złoto lub srebrno, ze złotą lub srebrną blachą zawierającą elektorski emblemat.

Poza kolorami wyłogów, mankietów, kołnierzy i połów poszczególne pułki wyróżniały też kolory guzików – srebrne lub złote. Fizylierzy na guzikach wyrysowane mieli numery pułków, grenadierzy – numer pułkowy otoczony granatami, lekka piechota (feldjägers) – róg łowiecki.

Na wyposażenie piechoty liniowej i grenadierów wchodziły: skórzana torba z cielęcej skóry, czarna ładownica, manierka, tasak i oczywiście muszkiet. Wszystko to dla piechoty liniowej i grenadierów zawieszone było na białych, skórzanych pasach, dla piechoty lekkiej – na czarnych.

Oficerowie nosili szable oficerskie oraz jak przystało na oficerów drewniane laseczki ze złotą gałką. Nie mieli torb ani ładownic.

Włosy spinane były w długi warkocz, pudrowane i starannie układane.

 

Umundurowanie bawarskiej piechoty liniowej i lekkiej oraz kawalerii (C. Lienhart & R. Humbert)

 

A oto i kolory pułkowe oraz kolory guzików piechoty liniowej, lekkiej i grenadierów:

nazwa pułku i jego numer / kolor pułkowy / kolor guzików
1 pułk grenadierów (gwardia) / błękitny / srebrne
2 pułk grenadierów „Kurprinz” / błękitny / złote
3 pułk grenadierów „Graf Ysenburg” / ciemnoniebieski / srebrne
4 pułk grenadierów „Baden” / ciemnoniebieski / złote
1 pułk fizylierów „Herzog von Zweibrücken” / czerwony / srebrne
2 pułk fizylierów „Prinz Wilhelm von Brikenfeld” / czerwony / złote
3 pułk fizylierów „Rodenhausen” / ceglasty / srebrne
4 pułk fizylierów „de la Motte” / ceglasty / złote
5 pułk fizylierów „von Wahl” / żółty / srebrne
6 pułk fizylierów „Pfalzgraf Max” / żółty / złote
7 pułk fizylierów „von Zedtwitz” / zielony / srebrne
8 pułk fizylierów „von Rambaldi” / zielony / złote
9 pułk fizylierów „von Weichs”/ brzoskwiniowy / srebrne
10 pułk fizylierów „Joseph Hohenhausen” / brzoskwiniowy / złote
11 pułk fizylierów „von Preysing” / karmazynowy / srebrne
12 pułk fizylierów „von Balderbusch” / karmazynowy / złote
13 pułk fizylierów „Moritz von Isenburg” / czarny / srebrne
14 pułk fizylierów „von Kling” / czarny / złote
1 pułk lekkiej piechoty (feldjägers) „von Schweicheldt” / czarny / srebrne
2 pułk lekkiej piechoty (feldjägers) „Fürst Ysenburg” / czarny / złote

Kawaleria – kirasjerzy, dragoni, szwoleżerowie

W latach 1790-1799 kawaleria bawarska składała się z dwóch pułków kirasjerskich, dwóch pułków dragońskich i trzech pułków szwoleżerów (utworzonych przez Rumforda w 1790 roku)62. Każdy z nich składał się z czterech szwadronów o sile 150 ludzi w czasie pokoju i 180 w czasie mobilizacji wojennej. W praktyce jednak koni wystarczało zaledwie do wyposażenia jednego szwadronu w każdym pułku.

Podobnie jak w przypadku piechoty, pułki kawalerii nosiły nazwy swoich nominalnych właścicieli, chociaż posiadanie pułku nie oznaczało dowództwa nad nim. Na czas wojny kawalerię organizowano w dwie brygady – jedną kirasjerską (dwa pułki) i dwie szwoleżerów – jedna brygada złożona była z dwóch pułków, a druga z jednego. Niezależnie działały trzy regimenty dragonów.

Kawaleria nie była mocną stroną armii bawarskiej. Niedobór koni oraz braki w wyszkoleniu sprawiały, że nie cieszyła się ona szczególną renomą, w przeciwieństwie choćby do kawalerii austriackiej czy saskiej.

 

Umundurowanie bawarskiej piechoty lekkiej (w 1811 roku) i kawalerii (C. Lienhart & R. Humbert)

 

Kawalerzyści nosili kurtki o tym samym kroju, co piechota. Jedyną różnicą było wcięcie w kształcie litery ,,v” widoczne na mankiecie. Kurtki były dla kirasjerów i dragonów białe, dla szwoleżerów zielone. Kołnierze i poły były w kolorze kurtki, jedynie poły miały obramowanie kolorami pułkowymi. Mankiety w kolorze pułkowym.

Kirasjerzy nie posiadali kirysów. Dragoni i kirasjerzy nosili białe spodnie kawaleryjskie z cielęcej skóry, szwoleżerowie podobne, ale w kolorze szarym. Kaski takie jak w przypadku piechoty, jedyną różnicą było białe włosie. Dragoni i kirasjerzy nosili długie, czarne, skórzane buty. Szwoleżerowie – krótsze, czarne buty koloru węgierskiego.

Podobnie jak w piechocie, oficerowie nosili dłuższą wersję kurtek Rumforda z wycięciami na rękawach i kask z białym włosiem. Poza tym nie odbiegali wyglądem od oficerów piechoty. Każdy kawalerzysta posiadał obowiązkowo krótkie, żółte rękawiczki. Na guzikach wygrawerowany był numer pułku. Każdy jeździec musiał obowiązkowo nosić wąsy.

Siodła u kirasjerów i dragonów w kolorze czerwonym, z obszyciami w szachownicę błękitno-białą. U szwoleżerów – siodła w stylu węgierskim, w kolorze szarym, obszyte kolorem białym. Uprząż w kolorze czarnym.

Dragoni byli wyposażeni w muszkiet piechoty i pałasz kawaleryjski. Kirasjerzy – dwa pistolety i ciężki pałasz kawaleryjski, szwoleżerowie – karabinek kawaleryjski i zakrzywioną szablę lekkiej kawalerii.

A oto kolory pułkowe kirasjerów, dragonów i szwoleżerów:

nazwa pułku i jego numer / kolor pułkowy / kolor guzików
1 pułk kirasjerów „Minucci” / szkarłatny / srebrne
2 pułk kirasjerów „Winckelhausen” / szkarłatny / złote
1 pułk dragonów „Leib-Dragoner” / czarny / srebrne
2 pułk dragonów „Furt Taxis” / czarny / złote
1 pułk szwoleżerów „Prinz Leiningen” / czarny / srebrne
2 pułk szwoleżerów „La Rosee” / czarny / złote
3 pułk szwoleżerów „Wahl” / zielony / srebrne

Artyleria i inżynierowie

Graf von Rumford nie spoczął jedynie na reformie umundurowania armii bawarskiej. Był on twórcą powszechnie używanego przez nią w omawianym okresie działa. Wagomiar – 3 funty, nazwa – oczywiście ,,armata Rumforda”. Było ono lekkiej konstrukcji, umożliwiało sprawne manewrowanie, służyć miało jako bezpośrednie wsparcie piechoty. Weszło do użycia w 1794 roku.

 

Umundurowanie bawarskiej piechoty lekkiej, kawalerii i artylerii oraz wojsk inżynieryjnych (C. Lienhart & R. Humbert)

 

Dzięki sojuszowi z Austrią udało się wprowadzić na wyposażenie austriackie działa 6-funtowe i 7-funtowe granatniki, również austriackiej produkcji. Powszechnie zaczęły się one pojawiać w 1795 roku. W 1797 roku do służby włączono austriackie działa wagomiaru 12 funtów.

Działa odlewane były z brązu przy użyciu austriackich technik wyrobu luf. Lufy ustawiane były na lawetach w kolorze szarym, z okuciami w kolorze czarnym.

Niestety, o ile Thompson wysnuł prawidłowe wnioski z wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych w dziedzinie użycia piechoty lekkiej, o tyle nie powiodło mu się to względem artylerii. Zorganizowana była w dwa bataliony o czterech kompaniach (bateriach) każdy. W każdej kompanii służyli: kapitan, 2 poruczników, sierżant sztabowy, 4 sierżantów, kwatermistrz, 8 kaprali, 2 doboszy i 115 artylerzystów. Na wyposażeniu każdej baterii znajdowało się 6 dział i 2 haubice. Artyleria nie była jednak używana w zwartych formacjach – nie tworzono baterii, a działa przydzielano po dwa do każdego batalionu, co bardzo obniżało skuteczność ognia artyleryjskiego.

Każdy artylerzysta musiał posiadać umiejętność sprawnego czytania, pisania i liczenia, co czyniło z tej formacji niejako elitę całej armii.

Krój umundurowania identyczny jak w piechocie. Kurtki i fałszywa kamizelka w kolorze ciemnoniebieskim. Wyłogi, kołnierze, mankiety, poły – czarne. Kask jak w piechocie, włosie koloru czarnego. Guziki złote z wygrawerowanym działem, a od 1799 roku z dwoma skrzyżowanymi lufami nad stosem pocisków. Spodnie szare, buty kroju węgierskiego. Każdy artylerzysta wyposażony był w tasak.

Oficerowie jak w piechocie (poza cechami charakterystycznymi dla artylerii – ciemnoniebieskie kurtki, czarne wyłogi itd.).

Inżynierowie również nosili kurtki koloru ciemnoniebieskiego, podobnie wyłogi, mankiety poły i kołnierze w kolorze czarnym. Jako, że była to formacja elitarna, do której należeli głównie oficerowie – nosili oni dłuższą wersję kurtek Rumforda. Na złotych guzikach wygrawerowaną mieli twierdzę otoczoną okopami. Poza tym jak u oficerów piechoty.

Generalicja i sztaby

Dowództwo armii bawarskiej należało, podobnie jak w przypadku innych armii tej epoki (poza armią rewolucyjnej Francji), do ludzi starszych wiekiem. Stawiano na doświadczenie, bardzo ważne były koneksje i układy. Nie brano pod uwagę umiejętności dowódczych, co nieraz prowadziło do kłopotów w dowodzeniu.

 

Umundurowanie oficerów armii bawarskiej w 1806 roku (C. Lienhart & R. Humbert)

 

O ile wprowadzanie nowych mundurów w przypadku szeregowych żołnierzy i podoficerów nie było zbyt kłopotliwe, o tyle dużo trudniej przyszło w przypadku generalicji i oficerów. Większość z nich nie przyjęła kasku Rumforda, uważając go za brzydki. W jego miejsce noszono bicorn oficerski.

Generalicja nosiła mundury białe w wydłużonej wersji. Według regulaminu powinna nosić kaski Rumforda z białym włosiem. Wyłogi, mankiety, kołnierze i poły – czerwone, chyba że generał był dowódcą lub właścicielem konkretnego pułku, wtedy w kolorach danego regimentu63.

Szare bryczesy z wyszyciami, długie, czarne, skórzane buty. Wyposażeni byli w laseczkę ze złotą gałką, ponadto w szablę oficerską. Rangi generalskie i oficerskie rozróżniano po ilości, kształcie i wyglądzie dziurek od guzików na wyłogach.

Sztandary

Każdy pułk piechoty posiadał dwa sztandary – pierwszy batalion w regimencie nosił tzw. Leibfahne, drugi Ordinarfahne (Regimentsfahne). Każda flaga była kwadratem o wymiarach 173 cm na 173 cm.

Leibfahne miała na awersie podkład w kolorze białym. Na nim znajdował się wizerunek Dziewicy Maryi stojącej na kuli ziemskiej i trzymającej małego Chrystusa. Ponad nimi umieszczony był napis: „Sub Tuum Praesidium Virgo Gloriosa”. Za czasów Karola Teodora w każdym rogu flagi znajdowały się inicjały „CT” pomiędzy liliami (od spodu) a elektorskim nakryciem głowy. Pod wizerunkiem Maryi Dziewicy i Chrystusa znajdował się herb Palatynatu – złoty lew. Środkowe pole otoczone było trzema rzędami błękitno-białej kraty w romby.

Rewers wyglądał nieco inaczej. W centrum herb Bawarii podtrzymywany przez dwa lwy. Pod nim umieszczone ordery i łańcuchy – order św. Huberta, order św. Jerzego, lew Palatynatu. Krawędzie pola obszyte były herbami każdego regionu Bawarii w kolejności od góry do dołu i od lewa do prawa (odwrotnie do ruchu wskazówek zegara):

terytorium / obszycia
księstwo Kleve / złote koła
księstwo Julich / czarny lew na złotym tle
księstwo Bergu / czerwony lew na białym tle
hrabstwo Mors / czarna krata na złotym tle
elektorat Bawarii / złote lwy na tle w błękitno-białą romboidalną szachownicę, w centrum czerwona tarcza ze złotym herbem
hrabstwo Bergen-op-Zoom / trzy złote krzyże św. Andrzeja na czerwonym tle ponad zielonymi wzgórzami
hrabstwo Mark / trzy rzędy szachownicy biało-czerwonej
księstwo Valdens / niebieski lew na białym polu
hrabstwo Sponheim / trzy rzędy szachownicy srebrno-czerwonej
hrabstwo Ravensburg / trzy czerwone szewrony na srebrnym polu

Same brzegi i pole otoczone były romboidalną kratą błękitno-białą.

 

Karol Teodor, książę-elektor Bawarii w latach 1777-1799 (mal. Anna Dorothea Therbusch)

 

Ordinarfahne miała środkowe pole w kolorze błękitnym. Na nim umieszczone były insygnia elektorskie otoczone licznymi wojennymi zdobyczami (armaty, karabiny itd.), wszystko znajdowało się bezpośrednio nad złotym lwem Palatynatu. W środku widniał napis: „Dominus Virtutum Vobiscum”. Otoczenie pola środkowego takie jak w przypadku Leibfahne. Awers i rewers miały taki sam wzór.

Sztandary kawalerii posiadały zdecydowanie mniejsze wymiary: 40-45 cm na 40-45 cm.

W każdym pułku były cztery flagi. Pierwszy szwadron nosił Leibfahne, pozostałe trzy – Eskadronsfahne. W omawianym okresie kawaleria nosiła sztandary pamiętające czasy wojny siedmioletniej. Z jednej strony wyszyty był dwugłowy orzeł Świętego Cesarstwa Rzymskiego, z drugiej strony zaś herb Wittelsbachów.


OdB wojsk bawarskich w latach 1793-180964


Siły bawarskie w Armii Górnego Renu – 1793 rok

Brygada piechoty:

1 pułk fizylierów (2 bataliony)

6 pułk fizylierów (2 bataliony)

1 pułk strzelców (feldjägers) – (2 bataliony)

2 pułk strzelców (feldjägers) – (2 bataliony)

dwa 3-funtowe działa na każdy pułk

Pułk kawalerii:

2 szwadrony 1 pułku szwoleżerów

1 szwadron 2 pułku szwoleżerów

50 kawalerzystów z 3 pułku szwoleżerów


Siły bawarskie w Armii Dolnego Renu – 1793 rok

4 pułk fizylierów (1 batalion)

60 kawalerzystów z 2 pułku kirasjerów


Siły bawarskie w Armii Górnego Renu – 1794 rok

Brygada piechoty:

1 pułk fizylierów (2 bataliony)

6 pułk fizylierów (2 bataliony)

1 pułk strzelców (feldjägers) – (1 batalion)

2 pułk strzelców (feldjägers) – (2 bataliony)

5 pułk fizylierów (2 bataliony)

dwa działa 3-funtowe na każdy pułk

3 działa 6-funtowe i granatnik 7-funtowy

Brygada gen-maj. von Blüchera:

2 szwadrony 1 pułku szwoleżerów

1 szwadron 2 pułku szwoleżerów

50 kawalerzystów z 3 pułku szwoleżerów

batalion 1 pułku strzelców


Bitwa pod Hohenlinden (3 grudnia 1800)

Dowódca: Generallieutenant Freiherr von Zweibrücken

1 brygada: Generalmajor von Deroy

połączony pułk szwoleżerów (961)65

2 kompanie pułku strzelców pieszych (296)

1 batalion grenadierów (Reuss) (609)66

1 batalion fizylierów (Meutzen) (613)

1 batalion fizylierów (Minucci) (617)

1 batalion fizylierów (Stengel) (719)

1 batalion fizylierów (Schlossberg) (761)

2 brygada: Oberst von Wrede

1 batalion grenadierów (Pompey) (704)

1 batalion strzelców (Preysing) (605)

1 batalion fizylierów (Busseck) (734)

1 batalion fizylierów (Dalwigk) (716)

1 batalion fizylierów (Zoller) (620)

1 batalion fizylierów (de la Motte) (682)

artyleria:

1 bateria artylerii konnej

3 baterie artylerii pieszej

1 półbateria artylerii pieszej

razem: 32 działa


Siły bawarskie w kampanii 1806-1807 roku

I dywizja: Generallieutenant von Deroy

1 brygada: Generalmajor von Siebein

1 pułk piechoty (2 bataliony)

10 pułk piechoty (2 bataliony)

6 batalion lekkiej piechoty (1 batalion)

1 pułk szwoleżerów (4 szwadrony)

1 bateria artylerii pieszej (4 armaty 6-funtowe i 2 haubice)

2 brygada: Generalmajor von Raglovich

4 pułk piechoty (2 bataliony)

5 pułk piechoty (2 bataliony)

oddział strzelców

1 pułk dragonów (4 szwadrony)

1 bateria artylerii pieszej (4 armaty 6-funtowe i 2 haubice)


II dywizja: Generallieutenant von Wrede

1 brygada: Generalmajor Graf Mezanelli

2 pułk piechoty (2 bataliony)

13 pułk piechoty (2 bataliony)

3 batalion lekkiej piechoty (1 batalion)

2 pułk szwoleżerów (4 szwadrony)

1 bateria artylerii pieszej (4 armaty 6-funtowe i 2 haubice)

2 brygada: Generalmajor Franz Graf Minucci

3 pułk piechoty (2 bataliony)

7 pułk piechoty (2 bataliony)

4 batalion lekkiej piechoty (1 batalion)

3 pułk szwoleżerów (4 szwadrony)

1 bateria artylerii pieszej (4 armaty 6-funtowe i 2 haubice)


Dywizja rezerwowa: Generallieutenant Graf Ysenburg

1 brygada: Generalmajor Graf Marsigli

8 pułk piechoty (2 bataliony)

9 pułk piechoty (2 bataliony)

5 batalion lekkiej piechoty (1 batalion)

4 pułk szwoleżerów (4 szwadrony)

1 bateria artylerii pieszej (4 armaty 6-funtowe i 2 haubice)

2 brygada: Generallieutenant von Kinkel

6 pułk piechoty (2 bataliony)

11 pułk piechoty (2 bataliony)

2 batalion lekkiej piechoty (1 batalion)

2 pułk dragonów (4 szwadrony)

1 bateria artylerii pieszej (4 armaty 6-funtowe i 2 haubice)


Artyleria rezerwowa:

1 bateria artylerii konnej

1 bateria artylerii pieszej (działa 6-funtowe)

1 bateria artylerii pieszej (działa 12-funtowe)


VII Korpus Wielkiej Armii – kampania 1809 roku

Dowódca: marsz. Lefebvre, ks. Gdańska

I dywizja: Generallieutenant Kronprinz Ludwig

1 brygada: Generalmajor von Rachberg

1 pułk piechoty (2 bataliony)

2 pułk piechoty (2 bataliony)

1 batalion lekkiej piechoty (1 batalion)

1 bateria artylerii pieszej (4 armaty 6-funtowe i 2 haubice)

2 brygada: Generalmajor von Stengel

4 pułk piechoty (2 bataliony)

8 pułk piechoty (2 bataliony)

3 batalion lekkiej piechoty (1 batalion) – wysłany do Tyrolu

1 bateria artylerii pieszej (4 armaty 6-funtowe i 2 haubice)

Brygada kawalerii: Generalmajor Baron Zandt

1 pułk dragonów (4 szwadrony) – 2 wysłane do Tyrolu

1 pułk szwoleżerów (4 szwadrony)

1 bateria artylerii konnej


II dywizja: Generallieutenant Baron Wrede

1 brygada: Generalmajor Graf Minucci

3 pułk piechoty (2 bataliony)

13 pułk piechoty (2 bataliony)

6 batalion lekkiej piechoty (1 batalion)

1 bateria artylerii pieszej (4 armaty 6-funtowe i 2 haubice)

2 brygada: Generalmajor Graf Beckers

6 pułk piechoty (2 bataliony)

7 pułk piechoty (2 bataliony)

4 batalion lekkiej piechoty (1 batalion) – wysłany do Tyrolu

1 bateria artylerii pieszej (4 armaty 6-funtowe i 2 haubice)

Brygada kawalerii: Generalmajor Baron Preysing

2 pułk szwoleżerów (4 szwadrony) – 2 wysłane do Tyrolu

3 pułk szwoleżerów (4 szwadrony)

1 bateria artylerii konnej


III dywizja: Generallieutenant von Deroy

1 brygada: Generalmajor von Vincenti

9 pułk piechoty (2 bataliony)

10 pułk piechoty (2 bataliony)

5 batalion lekkiej piechoty (1 batalion)

1 bateria artylerii pieszej (4 armaty 6-funtowe i 2 haubice)

2 brygada: Generalmajor von Siebein

5 pułk piechoty (2 bataliony)

14 pułk piechoty (2 bataliony)

7 batalion lekkiej piechoty (1 batalion) – wysłany do Tyrolu

1 bateria artylerii pieszej (4 armaty 6-funtowe i 2 haubice)

Brygada kawalerii: Generalmajor Graf Seydewitz

2 pułk dragonów (4 szwadrony) – 2 wysłane do Tyrolu

4 pułk szwoleżerów (4 szwadrony)

1 bateria artylerii konnej

rezerwa artylerii: 3 baterie artylerii pieszej


Oddziały w Tyrolu:

Generallieutenant Freiherr von Kinkel

11 pułk piechoty (2 bataliony – 8 kompanii)

2 batalion lekkiej piechoty

3 batalion lekkiej piechoty

4 batalion lekkiej piechoty

1 pułk dragonów (2 szwadrony)


Przypisy

1 Otto von Pivka, Napoleon’s German Allies (4): Bavaria, Osprey, Londyn 1991, s. 3
2 Tamże, s. 3
3 Tamże, s. 15
4 Cały opis kampanii 1792-1794 za: O. von Pivka, Napoleon’s German Allies (4): Bavaria, s. 14-15.
5 Mieczysław Żywczyński, Historia powszechna 1789-1870, Warszawa 2002, s. 111
6 Marian Kukiel, Wielkie wojny napoleońskie, Poznań 1994, s. 44
7 O. von Pivka, Napoleon’s German Allies (4): Bavaria, s. 23 [Zdaniem Digby Smitha siły Bawarczyków liczyły 9221 ludzi, a straty były następujące: 3 oficerów i 21 żołnierzy zabitych, 7 oficerów i 83 ludzi rannych, do niewoli wziętych zostało 37 oficerów i 1544 żołnierzy. Bawarczycy stracili także 19 dział, 5 haubic, 44 wozy amunicyjne. Za: Digby Smith, The Greenhill Napoleonic Wars Data Book, s. 190 – przyp. red.].
8 M. Żywczyński, Historia powszechna..., s. 127
9 Robert Bielecki, Wielka Armia, Warszawa 1995, s. 398
10 David G. Chandler, Austerlitz 1805, Osprey, Londyn 1990, s. 10
11 Tamże, s. 14
12 Tamże, s. 19
13 O. von Pivka, Napoleon’s German Allies (4): Bavaria, s. 5
14 Niestety, nad czym bardzo ubolewam, do czasu powstania artykułu nie udało mi się znaleźć dokładniejszych opracowań dotyczących działań IX korpusu na Śląsku w 1806/7 roku. Opisane wydarzenia są więc przedstawione dosyć pobieżnie. Nie jestem również w stanie zagwarantować słuszności wszystkich zaprezentowanych tez i faktów. Pozostaje mi jedynie przeprosić. Jedynym usprawiedliwieniem jest to, że mimo usilnych starań nie udało mi się odnaleźć dokładniejszych informacji. Być może w przyszłości doczekamy się wypełnienia tej niewątpliwej luki w historiografii wojen napoleońskich.
15 David Chandler, Jena 1806: Napoleon destroys Prussia, Osprey, Londyn 2001, s. 16, 18-19; dokładne dane za: O. von Pivka, Napoleon’s German Allies (4): Bavaria. Nie potrafię wyjaśnić jak tak duże siły mogły składać się jedynie z 10 000 ludzi. Być może dostarczone zostały uzupełnienia, niestety jeszcze raz daje o sobie znać brak informacji na ten temat.
16 Tamże, s. 16
17 Tamże, s. 83-84
18 Krzysztof Mazurski, Głogów i okolice, Wrocław 1980, s. 20
19 Cyt. za Norman Davies, Mikrokosmos, Kraków 2002, s. 238
20 Teresa Kulak, Wrocław: przewodnik historyczny, Wrocław 1997, s. 170
21 Tamże, s. 171
22 Breslau, geliebt und unvergessen, Herbert Hupka (red.), Leer 1990, s. 56 (Karl von Holtei, 1806 – Die Franzusieschen belagen Breslau), cyt. za N. Davies, Mikrokosmos, s. 240
23 T. Kulak, Wrocław: przewodnik historyczny, s. 173
24 T. Kulak, Wrocław: przewodnik historyczny, s. 173; N. Davies, Mikrokosmos, s. 240
25 R. Bielecki, Wielka Armia, s. 398; O. von Pivka, Napoleon’s German Allies (4): Bavaria, s. 22
26 Robert Bielecki, Andrzej Tyszka, Dał nam przykład Bonaparte, Kraków 1984, s. 178-179, 184
27 Tamże, s. 184
28 Tamże, s. 184
29 Tomasz Rogacki, Pruska Iława 1807, Warszawa 2004, s. 15
30 R. Bielecki, Wielka Armia, s. 398
31 S. Leśniewski, Wagram 1809, s. 18
32 Tamże, s. 29-30; Ian Castle, Eggmuhl 1809, Londyn 1998, s. 15
33 S. Leśniewski, Wagram 1809, s. 34
34 I. Castle, Eggmuhl 1809, s. 17
35 Tamże, s. 18
36 S. Leśniewski, Wagram 1809, s. 36
37 I. Castle, Eggmuhl 1809, s. 18
38 S. Leśniewski, Wagram 1809, s. 34
39 Tamże, s. 38; I. Castle, Eggmuhl 1809, s. 19
40 S. Leśniewski, Wagram 1809, s. 46
41 I. Castle, Eggmuhl 1809, s. 35, 39
42 Tamże, s. 41-42 – cały opis bitwy zaczerpnięty z pracy Iana Castle’a.
43 S. Leśniewski, Wagram 1809, s. 47
44 I. Castle, Eggmuhl 1809, s. 47-50
45 Tamże, s. 58
46 Tamże, s. 65
47 Tamże, s. 71-89
48 Niestety, podobnie jak w wypadku działań na Śląsku w 1807 roku, do czasu powstania artykułu nie udało mi się dotrzeć do materiałów bardziej szczegółowo opisujących działania wojenne w Tyrolu. Opieram się na kilku artykułach internetowych oraz zdawkowych informacjach zawartych w książkach panów Leśniewskiego i Bieleckiego. Pozostaje mi jedynie ubolewać, że ten etap działań pozostanie opisany dosyć pobieżnie w kontraście do opisu walk w okolicach Ratyzbony.
49 S. Leśniewski, Wagram 1809, s. 61
50 R. Bielecki, Wielka Armia, s. 399
51 S. Leśniewski, Wagram 1809, s. 61-62
52 Tamże, s. 87
53 Tamże, s. 122
54 Tamże, s. 139
55 W różnych opracowaniach: Bergisel, Mount Isel – wydaje się, że chodzi o tą samą miejscowość.
56 S. Leśniewski, Wagram 1809, s. 67
57 Tamże, s. 68
58 I. Castle, Aspern & Wagram 1809, s. 65
59 Tamże, s. 76; S. Leśniewski, Wagram 1809, s. 164
60 I. Castle, Aspern & Wagram 1809, s. 84
61 Opis umundurowania zaczerpnięty z: O. von Pivka, Napoleon’s German Allies (4): Bavaria; Liliane i Fred Funcken, Historische Uniformen – Napoleonische Zeit, 18. Jahrhundert, 19. Jahrhundert, Monachium 1989.
62 W zasadzie utworzono cztery regimenty. Jednak niedobór koni sprawił, że jeden z nich istniał tylko formalnie.
63 Jest to moje autorskie przypuszczenie. W dostępnych mi źródłach nie udało mi się znaleźć informacji na temat kolorów wyłogów, mankietów, kołnierzy i połów generalskich. Dostępne ilustracje są zaś czarno-białe.
64 Składy armii za: O. von Pivka, Napoleon’s German Allies (4): Bavaria, chyba że zaznaczono inaczej.
65 Liczby w nawiasach oznaczają stan osobowy oddziału.
66 W 1799 roku przeprowadzono reorganizację armii. Stąd mylące nazwy pułków.

Dyskusja o artykule na FORUM STRATEGIE

Autor: Jan Snopkiewicz
Zdjęcia: Wikimedia Commons, PicrylŚląska Biblioteka Cyfrowa i inne

Opublikowano 15.04.2024 r.

Poprawiony: niedziela, 14 lipca 2024 09:51